روزبه جديدالاسلام

دست کم نصف ماه رو زندگي کنيم!

roozbehpix — Wed, 11 Nov 2009 09:59:18 GMT

ويلان پتي اف، کارمند دبيرخانه‌ي اداره بود. از مال دنيا، جز حقوق اندک کارمندي هيچ عايدي ديگري نداشت. ويلان، اول ماه که حقوق مي‌گرفت و جيبش پر مي‌شد، شروع مي‌کرد به حرف زدن ...

روز اول ماه و هنگامي‌که که از بانک به اداره برمي‌گشت، به‌راحتي مي‌شد برآمدگي جيب سمت چپش را تشخيص داد که تمام حقوقش را در آن چپانده بود.

ويلان از روزي که حقوق مي‌گرفت تا روز پانزدهم ماه که پولش ته مي‌کشيد، نيمي از ماه سيگار برگ مي‌کشيد، نيمـي از مـاه مست بود و سرخوش.

من يازده سال با ويلان هم‌کار بودم. بعدها شنيدم، او سي سال آزگار به همين نحو گذران روزگار کرده است. روز آخر کـه من از اداره منتقل مي‌شدم، ويلان روي سکوي جلوي دبيرخانه نشسته بود و سيگار برگ مي‌کشيد. به سراغش رفتم تا از او خداحافظي کنم.

کنارش نشستم و بعد از کلي حرف مفت زدن، عاقبت پرسيدم که چرا سعي نمي کند زندگي‌اش را سر و سامان بدهد تا از اين وضع نجات پيدا کند؟

هيچ وقت يادم نمي‌رود. همين که سوال را پرسيدم، به سمت من برگشت و با چهره‌اي متعجب، آن هم تعجبي طبيعي و اصيل پرسيد: کدام وضع؟

بهت زده شدم. همين‌طور که به او زل زده بودم، بدون اين‌که حرکتي کنم، ادامه دادم:

همين زندگي نصف اشرافي، نصف گدايي!!!

ويلان با شنيدن اين جمله، همان‌طور که زل زده بود به من، ادامه داد:

تا حالا سيگار برگ اصل کشيدي؟

گفتم: نه !

گفت: تا حالا تاکسي دربست گرفتي؟

گفتم: نه !

گفت: تا حالا به يک کنسرت عالي رفتي؟

گفتم: نه !

گفت: تا حالا غذاي فرانسوي خوردي؟

گفتم: نه !

گفت: تا حالا يه هفته مسکو موندي خوش بگذروني؟

گفتم: نه !

گفت: خاک بر سرت، تا حالا زندگي کردي؟

با درماندگي گفتم: آره، .... نه، ... نمي دونم !!!

ويلان همين‌طور نگاهم مي‌کرد. نگاهي تحقيرآميز و سنگين ... حالا که خوب نگاهش مي‌کردم، مردي جذاب بود و سالم. به خودم که آمدم، ويلان جلويم ايستاده بود و تاکسي رسيده بود. ويلان سيگار برگي تعارفم کرد و بعد جمله‌اي را گفت. جمله‌اي را گفت که مسير زندگي‌ام را به کلي عوض کرد.

ويلان پرسيد: مي‌دوني تا کي زنده‌اي؟

جواب دادم: نه !

ويلان گفت: پس سعي کن دست کم نصف ماه رو زندگي کني

17 مرداد روز خبرنگار مبارك .....

roozbehpix — Wed, 06 Aug 2008 14:46:19 GMT

وامدار نام «مادر» عزيزترين مهمان بهشت خداست

roozbehpix — Mon, 23 Jun 2008 15:19:04 GMT

عكسهاي زيباي خانم مونا هوبه فكر همكارمان در خبرگزاري ايسنا

به بهانه عكسي از خبرگزاري ايلنا!

roozbehpix — Sun, 22 Jun 2008 09:34:53 GMT

چهره واقعي سردار يا شهر دار در چندين برنامه كه با جناب سردار (شهردار كنوني)بودم واقعآ پي به اين مطلب بردم كه تغيير مديريت ها تغييري در چهره واقعي فرد نمي دهد مخصوصآ زماني كه رفتار ناشايست جناب سردار يا شهر دار را با خبرنگاران و گروهي از مردم كه به چند باره جلوي شهردار را جهت مشكلات خود در شهر تهران سد كرده بودند ديدم ياد حرف امام افتادم كه همانا فرمودند:((ما مسوولين خدمتگذاران و نوكران همين مردم هستيم)) سردار يادمون نره كه اين صندلي ها و ميزها روزي از خاك بودند وروزي دگر بر خاك خواهند شد. يا علي سردار!

سايت محمد علي جديدالاسلام راه اندازي ميشود

roozbehpix — Wed, 18 Jun 2008 12:29:53 GMT

جهت مشاهده سايت اينجا كليك كنيد.

اين راست هست كه سياست آدم را پير مي كند.

roozbehpix — Thu, 12 Jun 2008 11:38:38 GMT

دكتر احمدي نژاد در مراسم فوت پدر در سال 1385

رئيس جمهور در مراسم سالگرد فوت پدر در سال 1386

رئيس جمهور در دومين سالگرد فوت پدر سال 1387

تاريخ

roozbehpix — Sun, 25 May 2008 10:58:18 GMT

محمد علي جديدالاسلام:نمايشگاه دوربين از كوچك‌ترين دوربين جاسوسي و بزرگ‌ترين دوربين فانوسي

roozbehpix — Sun, 11 May 2008 10:38:18 GMT

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: فرهنگ و هنر - هنرهاي تجسمي

نمايشگاهي از جديد‌ترين و قديمي‌ترين دوربين‌هاي عكاسي و فيلم‌برداري به همراه عكس‌هايي تاريخي از دوره مشروطه تا پهلوي اول در تهران برپا مي‌شود.

به ‌گزارش خبرنگار بخش هنرهاي تجسمي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، اين نمايشگاه چهار روزه از 24 ارديبهشت‌ماه جاري در مساحت يك‌صد مترمربعي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان در خيابان حجاب تدارك ديده شده است.

محمدعلي جديدالاسلام برگزاركننده‌ي بخش دوربين‌هاي قديمي اين نمايشگاه براي دومين سال است.

در اين نمايشگاه علاوه بر دوربين‌هاي ديجيتال جديد، دوربين‌هاي قديمي فيلم‌برداري و عكاسي، دستگاه‌هاي پخش فيلم‌هاي هشت ميلي‌متري و نمايش اسلايد قديمي را به‌نمايش در مي‌آيد. همچنين قرار است دوربين‌هايي كه قديمي‌ترين دوربين‌هاي عكاسي سيار به‌شمار مي‌روند نيز عرضه شوند.

به‌گفته‌ي جديدالاسلام، حدود 250 دوربين از كوچك‌ترين دوربين جاسوسي و بزرگ‌ترين دوربين فانوسي دنيا در كنار جديدترين دوربين‌هاي ديجيتال با شركت كمپاني‌هاي كانن، اولمپيوس، نيكون و... به‌نمايش و فروش گذاشته خواهند شد.

اين هنرمند عكاس و مجموعه‌دار قديمي در گفت‌وگو با ايسنا، از برپايي نمايشگاهي از عكس‌هاي قديمي مجموعه‌اش - از دوره مشروطه تا دوره پهلوي اول - در اين نمايشگاه خبر داد و گفت: حدود 400 عكس از اين دوره در اختيار دارم كه ميراث خانوادگي به‌شمار مي‌روند؛ اميدوارم بتوانم آن‌ها را روزي تقديم ملت ايران كنم.

او دوربين‌هايش را از دهه 60 جمع‌آوري كرده است كه برخي از آنها شناسنامه‌دار هستند.

محمدعلي جديدالاسلام انتشار كتاب "تبريز قديم" با عكس‌هاي قديمي تبريز و يك آلبوم عكس با عنوان "ياران مشروطه" را در كارنامه‌ي حرفه‌يي خود ثبت كرده

محمدعلي جديد‌الاسلام و مجموعه‌ي دوربين‌هاي قديمي

به ياد آقا شيخ جعفر مجتهدي

roozbehpix — Sun, 13 Apr 2008 12:39:18 GMT

ايشان در 27 جمادي الثاني سال 1343ه.ق مطابق با اول بهمن 1303ه.ش در خانواده ي بسيار متدين و مرفه در شهر تبريز ديده به جهان گشودند.
پدر ايشان جناب حاج ميرزا يوسف از دلباختگان آستان ولايتمدار قبلة العشاق حضرت امام حسين(ع) بودند تا جايي که مکرر قافله سالاري زائرين کربلاي معلي را بر عهده گرفته بود.
و بعد از فقدان پدرشان جناب حاج ميرزا يوسف تحت کفالت و سرپرستي مادر بزرگوارشان آن بانوي علويه قرار گرفتنند.
ايشان در اوائل سن 5 سالگي در عالم رويا مشاهده مي کند از جانب آسمان منبري از نورتا کنارش بر پا شده و وجود مقدس بي بي دو عالم حضرت فاطمه زهرا(س) تشريف مي آورند و او را مورد نوازش و تفقد و مهرباني قرار داده وبا دست مبارکشان به سر و صورت او مي کشند.
از همان دوران نوجواني روح بلند و نا آرام ين مرد الهي به دنبال کشف حقيق و اسرار بر مي خيزد. يشان نقل مي فرمودند:
من در همان آغاز نوجوانيشروع به تهذيب نفس و خود سازي و تقويت اراده نمودم و در قبرستان متروکه تبريز که يکي از قبرستانهي بسيار ترسناک يرن به شمار مي رود و رعب و وحشتي عجيبي بعد از استيلي شب به خود مي گيرد قبري حفر نموده و در آن شب،شب را تا به صبحبه اعمالي که در فکر و ذکر خلاصه مي شد سپري نمودم و چون بسيار دوست مي داشتم به بينويان و مستمندان کمک کرده و زندگي آنان را از فقرو تنگدستي نجات بخشم سعي و تلاش بسياري مي نمودم تا معمي لينحل کيميا به دست من حل شود لذا قسمتي از سرميه پدري را در ين راه صرف نمودم ولي به نتيجه ي نرسيدم.
اما چون ين کوشش من با توسلات شديدي همراه بود يکي از روزها که مشغول انجام ترکيبات شيمييي بودم ناگهان سروشي آسماني به من ندا در داد.
جعفر، کيميا، محبت ما اهل بيت است، اگر به دنبال آن هستي قدم بگذار و ثابت قدم باش.
شنيدن آن ندي غيبي زندگي و مسير زندگي ام را دگرگون کرد.تا آن روز و قبل از شنيدن آن ندا، موفق شده بودم بسياري از نيروهي نامرئي طبيعت را تحت فرمان درآورم، به طوري که در هر محفلي که مي نشستم عده ي از ارواح و جنود حاضر بودند و دستوراتي که به آنها مي دادم اطاعت مي کردند.
يشان فرمودند: از آن روز به بعد بي قراري عجيبي سر تا پي وجودم را فرا گرفت و به همين دليل صبح روز بعد پشت پيي به همه چيز زده و بعد از خدا حافظي با حالتي آشفته و پيي برهنه و پياده از تبريز به قصد کربلي معلي حرکت کرده از مرز خسروي وارد خاک عراق شدم.
طي خوابي که ديدم به فرميش خود امير مومنان(ع) راهي نجف شدم و در نجف به دستور امير مومنان(ع) راهي مسجد سهله شده ومدت 8 سال به طور مداوم در آنجا معتکف گرديدم و به جز تجديد وضو و تطهير از مسجد خارج نمي شدم.
در ين مدت از طرف حضرت امير(ع) و امام زمان(عج) عنيات زيادي به من شد.
چنانچه آقي حاج کاظم سهلاوي که يکي از خدام مسجد سهله مي باشند تعريف کردند: در مدتي که آقي مجتهدي در مسجد سهله بودند با هيچ کس صحبت نمي کردند و دائم مشغول فکر و ذکر و توسل و گريه بودند هيچ وقت تسبيح از دستشان جدا نمي شد و حالشان مثل حال شخص محتضر و کسي که هر لحظه در حال جان دادن است بود.
شبها را نمي خوابيدند واگر کسي هم وارد حجره يشان مي شد بيش از 5 دقيقه با او نمي نشست و از حجره بيرون مي آمدند.
در همين يام اعتکاف ملاقات آقي مجتهدي با مرحوم حاج ملا آقا جان زنجاني در مسجد سهله رخ مي دهد و ملا آقا جان زنجاني در مورد آقي مجتهدي فرمودند: او شخصي است که در ين جواني هم گوش باطنش مي شنود و هم چشم باطنش مي بيند.
آقي مجتهدي علاوه بر چندين سال اقامت در نجف 7 سال در کربلا نيز اقامت داشته و در بازار بين الحرمين در قيصريه اخباريها به شغل کفاشي مشغول بوده اند و در ين مدت در حجره ي در صحن مطهر حضرت سيد الشهداء مقابل يوان طلا سکونت داشته و سراسر شب را در آنجا به عبادت و توسل مشغول بوده اند و در مدتي که در کربلا اقامت داشت هر روز به زيارت طفلان حضرت مسلم مشرف مي شدند.
آقي مجتهدي سرانجام پس از 20 سال خانه به دوشي به امرحضرت مهدي(عج) به قم مشرف مي شوند و در منزل وقفي بسيار محقر و ساده ي ساکن مي شوند.
يشان حتي در قم هم که مامور به اقامت مي شوند از خود خانه ي نداشتند و عمري را خانه به دوش و آواره سپري نموده و در ين رابطه مي فرميند: سالها گريه کرديم تا خودمان را از ما گرفتند.
آقاي مجتهدي مي گفتنند: حضرت فرموده اند که ديگر شما را از سفر معاف کرده يم و بيد 18 سال روي تخت بنشينيد.
يشان هم طبق دستور حضرت در ين مدت در لباس بيماري به سر مي بردند ولي همچون قبل به انجام دستورات و فرميشات حضرات معصومين(ع) مشغول بوده و انجام امور را به افراد خاصي که توفيق همنشيني با يشان نصيبشان شده واگذاز مي کردند. اگر جه در بعضي مواقع، يشان با نيروي معنوي از لباس بيماري خارج شده و دستورات حضرت را شخصا اجراء مي نمودند.
يشان در طول حيات طيبه خويش بيش از 53 مرتبهبه اتاق غمل رفتند و هر بار بدون ينکه يشان را بيهوش کنند تحت عمل جراحي قرار مي گرفتند.
آقي مجتهدي مي فرمودند: هر گاه مرا به اتاق عمل مي برند و پزشکان بيهوشي مي خواستند مرا بيهوش کنند اجازه نمي دادم و 3 مرتبه ذکر شزيف نادعلي را مي خواندم و خود بيهوش مي کردم.
آقي مجتهدي در سالهي آخر عمر شريف و پر برکتشان از قم به مشهد مقدس عزيمت کرده و در جوار ملکوتي حضرت رضا (ع) ساکن مي گردند.
يشان هنگام عزيمت به شخصي از دوستان مي فرميد:
آقي حسني شاهد باشد من هيچ چيز از خود ندارم و خدا مي داند مه ين پيراهن تنم هم عاريه است و همه چيزم را بخشيده ام.
بارها ديده مي شد که آقي مجتهدي تمام زندگيشان را يک مرتبه مي بخشيدند و با فقرا تقسيم مي نمودند به حدي که کف خانه را هم جارو مي کردند و خود مدتها بر روي يک تکه گوني زندگي مي کرد، و ين امر به دفعات در زندگي ين مرد الهي اتفاق افتاد و ين نبود مگر سخاوت و ابيت طبع و قطع وابستگي هي مادّي.
آقي مجتهدي پس از حدود 4 سال اقامت در جوار حضرت امام رضا(ع) در تاريخ 6 ماه مبارک رمضان 1416 ه.ق مطابق با 6/11/1374 هنگام ظهر روز جمعه دار فاني را وداع و روح ملکوتيشان عروج مي نميد.
يشان 3 ماه قبل از فوت به چند نفر از دوستانشان که با يشان حشر و نشر داشتند مي فرميند: خدا بري آخرين سلاله آل محمد(ص) حضرت مهدي(عج) يک قرباني خواسته و از ما قبول نموده که قرباني يشان شويم و گلوي ما در ين راه پاره شود.
آقي حاج علي حاج فتحعلي مي گفتند: هنگامي که آقا ين مطلب را فرمودند، بي اختيار ين مطلب در ذهنم خطور کرد که آقا وصيتي نکرده اند. به مجردي که ين فکر از خاطرم گذشت آقا فرمودند: آقا جان! غلام وصيتي ندارد و همچون دفعات قبل اشاره مي فرمودند که ما غلام سيد الشهدا هستيم.
باز بي اختيار ين مطلب به ذهنم رسيد: پس آقا را در کجا دفن کنيم؟ که مجدداً آقا رو به من کرده گفتند:
حضرت رضا(ع) فرموده اند: الحمد الله تو فقير خودمان هستي و ما خود، تو را کفيت مي کنيم پيين پي ما منزل توست.
و مرا در گوشه صحن مطهر پيين پي مبارک امام دفن مي نميند.
يشان به مدت 40 روز در حالت کما به سر مي برند اما در خلال ين مدت به صورت عجيبي حالات ظاهريشان تغيير کرده بود و با بسياري ازاعضي رئيسه يشان از کار افتاده بود يک مرتبه با يک حرکت به حالت عادي بر مي گشته و مطلبي مي فرموده اند و مجددا اعضا از کار مي افتاده است.
آقي دکتر سيد حسن هاشميان رئيس بيمارستان امام رضا(ع) و مسئول بهداشت و درمان استان خراسان و خادم کشيک هشتم امام رضا(ع) و آقي دکتر لطيفي نقل مي کردند:
به قدري آقي مجتهدي در اثر تزکيه روح قوي بودند که بخش روحي يشان بر بخش جسمشان اشراف کامل داشت؛ به طوري که بارها مشاهده مي کرديم يشان به صورت اختياري بيمار شده و باز به اراده خويش بهبود ميافتند.
هنگاميکه يشان در کما به سر مي بردند 4 علائم حتمي و حياتي مغز، قلب، کليه و ريه ها يکي پس از ديگري از کار مي افتاد اما لحظه ي يک مرتبه تمام اعضا شروع به کارمي کرد و يشان مطلبي مي فرمودند و مجددا حالشان وخيم مي گشت.
طبق گفته همراهان يشان يکي از مطالبي که در حين کما مي فرمودند ين بود که:
عاشق اگر رنگي از معشوق نگيرد در عشق خودش صادق نيست.
و پس از آن مجددا در حالت کما فرو رفته و حالشان بسيار وخيم مي گردد به قدري که ديگر قادر به تنفس نبودند.
هيأت پزشکي معالج يشان مي گويند: آقا در شريطي به سر مي بردند که ريه از کار افتاده است و به جهت تنفس دادن يشان راهي جز ينکه گلويشان را بريده و از انجا دستگاه مخصوص تنفس را وارد ريه کنيم نيست.
آقي قرآن نويس که همراه آقا بودند نقل مي کردند: وقتي ين پيشنهاد از طرف پزشکان داده شد مي خواستم بويم خير، اما يک مرتبه و بي اختيار گفتم: بله و اجازه دادم.
به محض ينکه رضيت به ين کار بر زبانم جاري شد هر چه خواستم ممانعت کنم اختيار از من سلب شده بود و نمي توانستم حرفي بزنم.
بعد از آن به مجردي که هيات پزشکي به تيغ، گلوي مبارک آقا را بريدند، پس از چندي نور عجيب سبز رنگي به اتاق وارد شد و همزمان با آن دستگاه مونيتور صوت ممتدي کشيده و سرانجام روح ملکوتي يشان عروج نمود. و ين در حالي بود که تمام محاسن آقا به خون گلويشان آغشته شده بود و در ينجا معني کلام يشان که فرموده بودند:
« عاشق اگر رنگي از معشوق نگيرد در عشق خودش صادق نيست»، واضح گشته و تحقق يافت و محاسن يشان مانند ارباب و موليشان حضرت ابا عبد الله حسين(ع) به خون گلويشان خضاب گشت.

حق يارتان

آقارضا جديدالاسلام اولين عكاس حرفه‌اي پرتره در ايران

roozbehpix — Sun, 02 Mar 2008 12:14:00 GMT

آقارضا اولين عكاس حرفه‌اي پرتره در ايران

اشاره:

دكتر محمد ستاري/ استاديار دانشكده هنرهاي زيبا ـ دانشگاه تهران

اولين عكاس حرفه‌اي ايراني آقارضا فرزند ميرزا اسماعيل جديدالاسلام بود كه تحت آموزش يك عكاس فرانسوي به نام فرانسيس كارلهيان قرار گرفت. آقارضا در 1280 ه‍ . ق / 1863 م. به لقب «عكاس باشي» مفتخر شد. وي بعدها «آجودان مخصوص» و سپس «اقبال‌السلطنه» لقب گرفت.
ديد عكاسي آقارضا متأثر از استادش كارلهيان بود و هر دو به عكاسي پرتره گرايش داشتند. اما سبك خاص عكاسي آقارضا، مستقل و به دور از عرف رايج عكاسي درباري ايران آن سال‌هاست. اين سبك عكاسي پرتره با ديدگاه واقع‌گرايانه مستند اجتماعي، نمايانگر حرفه‌ها و طبقات اجتماعي ايران است.
عكس‌هاي عمله گچ‌كار باغ طهران، كارگر ساختمان با بيل و چهارپايه، ابوالحسن‌خان قوشچي، كربلايي كاظم‌خان ملا، حاجي ميرزا بيك فراش و اسقف ناشناس بهترين دليل براي اين مدعا هستند.
بعدها در اوايل قرن بيستم نظير اين‌گونه عكس‌ها يعني پرتره حرفه‌هاي اجتماعي در آثار يكي از عكاسان مطرح و معروف كشور آلمان به نام آگوست ساندر August Sander (1964ـ1876) مطرح شد.
در اين نوع عكاسي پرتره، بازسازي واقع‌گرايانه چهره كه خصوصيات شخص را آشكار مي‌سازد، هدف اصلي است. اين‌گونه عكس‌ها تابع عقايد مرسوم و كليشه‌اي عكاسي پرتره آن دوران نيستند و عموماً از يك پس زمينه خاكستري، سفيد يا سياه (خنثي) در پشت موضوع بهره مي‌برند.
در اين مقاله زندگي آقارضا، دوران آموختن عكاسي و فرايندهاي عكاسي و تكنيك‌هاي چاپ او مورد بررسي قرار گرفته است.

آقارضا فرزند آقا اسماعيل جديدالاسلام و نوه ملابابا كليم اصفهاني به سال 1259 ه‍ . ق / 1843 م. متولد شد. شهر محل تولد آقارضا نامعلوم بود و در مأخذ موجود، به آن اشاره‌اي نشده است.
ملابابا كليم از يهوديان ساكن اصفهان بود. پدر آقارضا پس از قبول اسلام لقب جديد‌الاسلام گرفت. اين خاندان از زمان پدر آقارضا با دودمان قاجار ارتباط نزديك داشتند. آقا اسماعيل جديدالاسلام در كودكي پيشخدمت فتحعليشاه و سپس پيشخدمت‌باشي محمدشاه قاجار و بعداً ناصرالدين‌شاه مي‌شود.
آقارضا از كودكي با محيط دربار ناصري آشنا و جزو غلام‌بچه‌هاي درباري بود و بعدها پيشخدمت مخصوص ناصرالدين شاه شد.
بيشتر اطلاعات در خصوص آقارضا مرهون اعتمادالسلطنه در كتاب‌هاي الماثر و الاثار، مرآت‌البلدان ناصري و روزنامه خاطرات وي است كه بعدها، محققين ديگر از آن‌ها اقتباس كردند.
آقارضا پس از سال 1275 قمري/ 59 ـ 1858م. حسب امر و علاقه ناصرالدين شاه، زير نظر فرانسيس كارلهيان عكاس فرانسوي كه به تهران آمده بود، به آموختن فنون عكاسي پرداخت و چون در اين فن مهارت يافت، طي فرمان ناصرالدين شاه در 1280 قمري ملقب به «عكاس‌باشي» شد. (1) ترتيب القاب و سمت‌هاي بعدي وي به نقل از روزنامه شرف، سال سوم، شماره 23 (ذيقعده 1302 قمري) صفحات 3 و 4 از اين قرار است.

كسب مهارت در «صنعت عكاسي» ‌ملقب به «عكاس‌باشي» در سال 1280
كسب لقب «آجودان مخصوص و خزانه‌داري صرف جيب مبارك» در سال 1290
واگذاري «اداره كل توپ‌هاي ممالك محروسه» به وي در سال 1299 عهده‌دار «وزارت قورخانه» دولت در سال 1301 عهده‌دار «اداره باروط‌كوبي»، «شوره‌پزي» [و] «گوگردسازي» كل ممالك محروسه در سال 1302 (قاسمي، 1378، ج 1، 157).
آقارضا شش سال براي آموختن عكاسي زحمت كشيد (ستاري، 1382، 323). اقدام بعدي ناصرالدين شاه براي گسترش عكاسي آن بود كه در كاخ گلستان ساختماني را براي فعاليت‌هاي هنري و فني آقارضا اختصاص دهد. در جلد سوم مرآت البلدان صفحه‌هاي 21 و 22 چنين مي‌خوانيم:
«...[ناصرالدين شاه] از براي انتشار اين علم و وسعت درين علم، يكي از عمارات مخصوص پادشاهي را مخصوصاً عكاسخانه مباركه فرموده و گاهي كه از كارها فراغت حاصل مي‌فرمودند، براي تماشا و ترقي اين عمل به آن‌جا تشريف مي‌بردند...» (ذكاء، 1376، 47).
مقرر بود اولين عكاس حرفه‌اي ايران تحت امر و فرمان شاه از هر آنچه او مي‌خواست و مقرر مي‌كرد (البته با حفظ تابوها از سوي آمر و مأمور) عكس بردارد:
«... چون خاطر خطير همايون به رواج و ترقي اين علم تعلق گرفت، خود ذات ملكوتي صفات ... بر اين علم اطلاع يافته بر آن شدند كه يكي از چاكران دربار حضرت شاهنشاهي و خاصان خلوت همايون نيز در اين فن مهارتي تمام يابد كه سفراً و حضراً به موجب امر ملوكانه، آشنا و غريبه و آثار قديمه را عكس بردارد و خاطر مبارك را در اوقات فراغت بدان مشغول سازد... در اسفار بزرگ مثل سفر خراسان و مازندران و كربلاي معلي عكس جميع اماكن و ابنيه قديمه و آثار بعيده را عكس برداشته و مرقع ساخته، به حضور مبارك تقديم مي‌نمودند كه الان هم در حضور همايون است...» (ذكاء، 1376، 47).
آقارضا عكاس‌باشي اولين ايراني بود كه از بقاع متبركه همچون حرم و بارگاه قدسي حضرت رضا (ع) در مشهد مقدس عكاسي كرد. وي چند ماه قبل از سفر به عتبات عاليات (كه از 25 جمادي‌الثاني تا ذي‌الحجه 1287 صورت پذيرفت) عباسعلي بيك شاگرد خويش را روانه آنجا ساخت تا از آثار و ابنيه آن مكان و بين راه عكس بگيرد.
آقارضا پس از بازگشت عباسعلي بيك، شيشه‌هاي عكاسي دستمايه سفر را شخصاً چاپ كرده، آلبوم ساخت و به مهد عليا مادرشاه تقديم كرد. بنابراين نبايستي عكاسان اين دو سفر را يكي فرض كرد. آلبوم‌هاي شماره 38 و 168 كاخ گلستان رهاورد سفري است كه آقارضا به همراه شاه به كربلا داشته (ذكاء، 1376، 53) و آلبوم ديگر به شماره 293 كه 101 عكس دارد، حاصل سفر عباسعلي بيك به آن خطه (پايان سفر در ماه صفر 1287 قمري) است. اما عكس‌هاي هر دو سفر توسط آقارضا عكاس‌باشي چاپ شده‌اند. يحيي ذكاء تعداد عكس‌هاي چاپ شده از سوي آقارضا را 79 قطعه مي‌داند (ذكاء 1376، 58).
آقارضا در سفر نخستين ناصرالدين شاه به فرنگستان در 1290 ه‍ . ق /1873 م. جزو همراهان بود و يحيي ذكاء و ايرج افشار هر كدام دو عكس مختلف اما در يك مكان را در كتاب‌هاي خويش آورده‌اند (ذكاء 1376، 53 و نيز افشار، 1371، 4) اما نكته قابل ذكر آن كه افشار در عكس مزبور آقارضا را نريمان خان قوام‌السلطنه ناميده است (همان). در سفر دوم فرنگستان 1295 قمري/ 1878 ميلادي نيز ديگر بار آقارضا جزو ملتزمين ركاب بود. يحيي ذكاء متذكر مي‌شود آقارضا ضمن سفر به كشورهاي گوناگون از مناظر و همراهان شاه عكس‌هاي فراوان گرفته كه برخي از آن‌ها در سفرنامه ناصرالدين شاه چسبانيده يا چاپ شده و برخي نيز در آلبوم‌ها و يا در دست اشخاص است (ذكاء 1376، 54). اما سندي براي اين ادعا ارائه نشده است.
آقارضا بر اثر استعداد ذاتي و هوش و درايت خويش، مراحل ترقي را يك به يك طي كرد، و در سال‌هاي آخر عمر كه كمتر به عكاسي اشتغال داشت به مناصب و مقام‌هاي مهم دولتي ديگر دست يافت: رياست «اداره كل توپ‌هاي ممالك محروسه» در 1290، وزارت قورخانه در 1301 و مديريت اداره‌هاي باروت‌كوبي، شوره‌پزي و گوگردسازي در 1302 بر عهده وي نهاده شده بود. در همين سال والاترين لقب درباري يعني اقبال‌السلطنه از سوي شاه به او واگذار شد. القابي كه پسوند «سلطنه» دارند، شاخص‌ترين القاب دوره ناصري هستند (كارلا سرنا، 1363، 125) و نيز (هاشميان، 1379، 145).
نيابت توپخانه در 1304 و رياست توپخانه در 1306 قمري، هنگامي كه همچنان آقارضا مقام وزارت قورخانه را داشت به او محول شد. رسيدگي به همه امور حاصل از اين مسئوليت‌ها اوقات وي را كاملاً به خود اختصاص مي‌داد و او ديگر از سمت اوليه، «عكاس باشي» مخصوص شاه، فاصله گرفته بود. مثلاً در مقام وزير قورخانه به اتفاق مترجم و شايد وزير امورخارجه در تهران با سفراي كشورهاي آلمان، اتريش و آمريكا ديدار داشت (ولايتي، 1378، صص 213، 216 و 219).
در يادداشت‌هاي منتشر نشده ناصرالدين‌شاه ذيل وقايع روز دوشنبه 21 شوال 1302 قمري چنين آمده است:

«آجودان مخصوص [آقارضا]، حكيم‌الملك و .. .[ديگران] نشستند،‌ كاغذ زيادي داشتيم [...] خواندند و نوشتيم.» (بديعي، 1376، 26).
وقايع روز سه‌شنبه غره شوال [1302 قمري]: «امروز پيش از اين كه ماديان‌ها را بياورند، ميرزاحسينعلي عكاس [عكاس ديگري به جز آقارضا] آمد، هواي صاف خوبي بود. كوه دماوند يك لكه ابر نداشت. عكس كوه دماوند را انداخت. خوب گرفت. عكس ما را هم دو شيشه انداخت. عكس اطراف را هم انداخت.» (همان، ص 24)

«در ماه صفر 1304 ه‍ . ق/ نوامبر 1886 م ميرزا حسين خان نصرالملك رئيس تشريفات وزارت امور خارجه به عنوان مهماندار در رأس هيأتي براي استقبال اسپنسر پرات وزير مختار جديد آمريكا رهسپار بندر انزلي گرديد. پرات و همراهان با تشريفات رسمي در انزلي و رشت و قزوين مورد استقبال و پذيرايي قرار گرفته روز 25 صفر وارد تهران شدند.... روز بعد اقبال‌السلطنه وزير قورخانه و صنيع‌الدوله [اعتمادالسلطنه بعدي] مترجم مخصوص همراه مستشار وزارت امور خارجه و ميرزا عبدا... خان سرتيپ در سفارت آمريكا به ديدار پرات رفتند و روز 27 صفر پرات نزد شاه بار يافت.» (ولايتي، 1375، 212).
سهام‌الدوله بجنوردي در سفرنامه خويش در روزهاي 19 و 21 جمادي‌الاولي 1307 به عكس گرفتن و عكاسي اشاره دارد در حالي كه هيچ اشاره‌اي به نام اقبال‌السلطنه نمي‌كند. اما در خاطرات روزهاي 26 و 29 ربيع‌الاخر همان سال از اقبال‌السلطنه امير توپخانه و برادرش حكيم‌الممالك نام مي‌برد و ذكري از اين كه مثلاً عكاس همان اقبال‌السلطنه بوده نمي‌كند:
«روز شنبه نوزدهم [جمادي‌الاول، تهران،كاخ گلستان، 1307]... فراش آمد كه شاه [مرا] مي‌خواهد. لباس نيم رسمي پوشيده رفتم ميان باغ گلستان. اعليحضرت شهرياري ارواحنا فداه كنار حوض ايستاده، تمام وزرا بودند. عكاس سه رأس شكار كه ديروز به شست مبارك صيد شده بود مي‌انداخت. بعد از اتمام عكاسي قبله عالم مرا خواستند.» (روشني زعفرانلو، 1374، 68)
«روز دوشنبه بيست و يكم [جمادي‌الاولي، 1307]... ناهار خورديم. سه به غروب مانده حضرات رفتند. من با سركار آجودانباشي به عكاسخانه رفتيم. چند شيشه عكس انداختند. آمديم منزل...» (همان، ص 69).
اسناد ديگري كه به درگير بودن آقارضا در امور سياسي و ديپلماتيك اشاره دارند: «...[پس از نوشتن نامه‌اي از سوي ناصرالدين شاه به بيسمارك صدراعظم آلمان براي گسترش روابط دو دولت]... ازسوي فردريك گيوم اول امپراتور آلمان و پادشاه پروس يك ديپلمات آلماني به نام برانشويگ به عنوان وزير مختار و ايلچي مخصوص موقت درايران برگزيده شد و امپراتور آلمان در يكم ذيقعده 1301 ه‍ . ق‌/ 1884 م نامه‌اي براي ناصرالدين شاه نوشت كه بيسمارك نيز زير نامه را امضا كرده بود. امپراتور آلمان نامه را به برانشويگ داد و او همراه هيأتي روانه ايران گرديد و در نيمه ذيحجه با همراهان وارد بندر انزلي شد و از سوي ميرزا رضاخان آجودان مخصوص [آقارضا] كه از طرف شاه با هيأتي براي مهمانداري وزير مختار آلمان به انزلي آمده بود مورد استقبال قرار گرفت (ولايتي، 1375، 201).
«نخستين مجسمه نصب شده در تهران قديم، مجسمه ناصرالدين شاه سوار بر اسب بود كه در باغ شاه گذاشته شد... اين مجسمه به دستور اقبال‌السلطنه وزير قورخانه و توسط ميرزا علي اكبر معمار ساخته شد.» (سعدونديان، 1380، 328). در روزنامه شرف سال 5، شماره 50، ربيع‌الثاني 1304 قمري در صفحات 1 و 2 در اين مورد چنين آمده است:

«برحسب دستورالعمل جناب اقبال‌السلطنه وزير قورخانه مباركه مجسمه‌اي از تمثال ... بندگان اقدس ... تقريباً به اندازه جسم و هيكل ... مبارك سواره با لباس رسمي ساخته و ريخته‌اند كه از حيث صنعت ريخته‌‌گري و علم نقاشي و تناسب اعضا و دقايق اوستادي در اين فن مخصوص مجسمه‌سازي بهتر از آن به تصوير نمي‌آيد، مانند كارهاي خوب اساتيد اروپا ساخت و حال آن كه اوستادان و صنعتگران اين مجسمه تماماً ايراني هستند.» ساخت مجسمه در شعبان 1304 هجري قمري.. به پايان رسيد. به قول محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در روزنامه خاطرات ابتدا قصد داشتند آن را در سر ميدان توپخانه بگذارند اما چنين نشد و دو سالي مجسمه در قورخانه بود تا به باغشاه برده شد. سه‌شنبه 10 صفر 1306 هجري قمري را «عيد مجسمه» گفتند و بدين مناسبت جشني برپا داشتند (همان، 338) و نيز (قاسمي، 1378، 186).
سندي ديگر كه با توجه به آن مي‌توان ادعا كرد آقارضا در دوراني كه وزير قورخانه بوده به عكاسي كمتر مي‌پرداخته به شرح ذيل است: «قورخانه در خيابان سردر الماسيه واقع و سپرده به اقبال‌السلطنه بود. شاه روزي براي بازديد بدانجا رفت... در باغ قورخانه براي استراحت شاه و همراهانش چند خيمه فراخ دامن افراشته در آن انواع شيريني و ميوه چيده بودند. در سراپرده مخصوص ميزي بزرگ در كناري نهاده بيست قبضه تفنگ ساخت قورخانه روي آن قرار داده بودند (تفنگ‌هاي سربازي آن دوران مارتيني بلند و كوتاه و هنري مارتن و رندل بود)...
(دوستعلي خان معيرالممالك، 1361، 329). واضح است در يك چنين روزي با آن همه تشريفات، اگر هم لازم مي‌‌بود، عكسي از شاه در حال بازديد رسمي از قورخانه برداشته شود، عكاس ديگر نمي‌توانسته وزير قورخانه باشد.

دوران آموختن عكاسي

آنچه مسلم مي‌نمايد، آقارضا آموزش عكاسي را نزد فرانسيس كارلهيان آغاز كرده است. تاريخ دقيقي از شروع آموزش در دست نيست. برخي محققين ورود كارلهيان به تهران را 1274 قمري/ 58ـ1857 ميلادي مي‌دانند: (هاشميان، 1379، 77) و (افشار، 1371، بيست و يك) و (قايم مقامي، 1356، 282) در حالي كه يحيي ذكاء و شهريار عدل ورود كارلهيان را اواخر سال 1275/59 ـ 1858 ميلادي قيد مي‌كنند (ذكاء 1376، 26) و (عدل، 1379، 231).
از اين رو تاريخ احتمالي آغاز تعليم عكاسي به آقارضا از سوي كارلهيان به تاريخ‌هاي 1274 يا 1275 قمري بازمي‌گردد.
آنجلو پيه مونتزه معتقد است آقارضا در دارالفنون زير نظر كارلهيان به فرا گرفتن فنون عكاسي پرداخته است (piemontese, 1972, 262). دانا استاين نيز به گفته پيه مونتزه استناد مي‌كند (استاين، 1368، 22).
اقبال يغمايي اعتقاد دارد آقارضا كه جواني مستعد و باهوش بود در مدتي كوتاه فن عكاسي را از مسيو كارلهيان به خوبي آموخت:
«... [ناصرالدين شاه] براي اين كار [تعليم ديدن فردي ايراني زير نظر كارلهيان] آقارضا پسر آقا اسمعيل پيشخدمت‌باشي خود را انتخاب كرد. آقا اسمعيل از مقربان دربار شاه و پسرش جواني باهوش و مستعد بود. آقارضا در مدتي كوتاه فن عكاسي را از مسيو كارلهيان به خوبي آموخت...» (يغمايي، 1347، ص 91). «ناصرالدين شاه در سفر اول خود به اروپا... و در سفر دوم... آقارضا را همراه خود برد تا در آنجا هنرش را تكميل كند. ظاهراً عكاس‌باشي در مدت اقامت در اروپا در فن خويش استادتر شد...» (همان، 92). متأسفانه اقبال يغمائي سند اين ادعا را ذكر نكرده و بعدها محققان ديگر را به اشتباه انداخته است: سه نفر از محققان يعني م. حسن بيگي، غلامعلي سرمد و احمد هاشميان اعتقاد دارند آقا رضا در فرانسه نيز به تكميل فن عكاسي همت گماشته است:

حسن‌بيگي معتقد است آقارضاي پيشخدمت (اقبال‌السلطنه) جزو اولين كساني بود كه پس از ناصرالدين شاه عكاسي را از «مسيو كارلهيان» آموخت و در بسياري از سفرهاي شاه همراه او بود و عكس مي‌گرفت و در سفر دوم ناصرالدين شاه به فرنگستان نيز مدتي در پاريس ماند و به تكميل فن عكاسي پرداخت (حسن‌بيگي، 1362، 431).
غلامعلي سرمد سال اعزام آقارضا را به پاريس 1293 قمري و رشته تحصيلي او را عكاسي ذكر مي‌كند و تصريح دارد وي قبل از رفتن به پاريس نزد كارلهيان عكاسي آموخته بود (سرمد، 1372، 252). احمد (ايرج) هاشميان در اثر خويش تأكيد دارد:

«آقارضا به هنگام سفر اول ناصرالدين شاه به فرنگ 1290 ه‍ . ق عكا‌س‌باشي و در سفر دوم ناصرالدين شاه به فرنگ 1295 ه‍ . ق آجودان مخصوص و خازن صرف جيب شاه بود. پيش از آن وي در سال 1293 مدتي در فرانسه به تكميل فن و عكاسي پرداخت و به عنوان عكاس شخص اول شاه درآمد...» (هاشميان، 1379، 81). بايستي در اين ادعا يعني اعزام آقارضا به پاريس يا ماندن وي در آنجا پس از سفر دوم ناصرالدين شاه به فرنگ كه در 1295 قمري انجام شد، ترديد جدي كرد. چرا كه سند غلامعلي سرمد در اثر خويش كتاب تهران قديم م. حسن‌بيگي بوده است (سرمد، 1372، 253).
احمد هاشميان در اين خصوص يعني اعزام آقارضا به پاريس به كتاب غلامعلي سرمد استناد كرده است.
از طرف ديگر متأسفانه حسن‌بيگي در كتاب خويش در مورد اين ادعا، ذكر مأخذ نكرده و تنها در ابتداي فصل «ورود دوربين عكاسي و فيلمبرداري به تهران» اشاره دارد كه اين فصل از كتاب را بر اساس يادداشت‌هاي افشين شاهرودي ـ عكاس و روزنامه‌نويس ـ نگاشته است (2)
صاحب اين قلم كه با توجه به بضاعت خويش تا حد امكان تمامي اسناد و مدارك مربوط به آقارضا در منابع مختلف را ديده، با شك و ترديد فراوان به اين ادعا مي‌نگرد. حتي در اين سفرنامه دوم ناصرالدين شاه به فرنگ هيچ كجا ذكري از اين مقوله ماندن آقارضا در فرانسه يا تحصيل او در پاريس نشده است.
با تأسف بسيار بايد گفت، ادعايي مجعول (اولين بار مطرح شده ازسوي اقبال يغمائي) بدون كنكاش و بررسي مستدل مؤلف در 1362 هجري شمسي در كتاب تهران قديم چاپ مي‌شود. آن‌گاه محقق دوم البته با عذر تقصير كمتر، عيناً مورد ادعاي مجعول را البته با ذكر منبع مورد استناد در كتاب خويش (اعزام محصل به خارج از كشور در دوره قاجاريه، چاپ 1372 شمسي) ميآورد.
سپس محقق سوم علي‌القاعده كاملاً بي‌گناه و بي‌تقصير ناخواسته وارد اين سير ناصواب شده، مطلوب نادرستي را كه حالا منبع و مأخذ قابل ذكري هم يافته در اثر خود مي‌آورد. (تحولات فرهنگي ايران در دوره قاجاريه چاپ 1379 شمسي). بدين ترتيب يك قول مجعول، ضعيف يا نادرست زنجيروار تكرارمي‌شود و رفته‌رفته صورت يقيني و مستند مي‌يابد!

فرآيندهاي عكاسي و تكنيك‌هاي چاپ آقارضا

اولين روش عملي عكاسي در جهان هليوگرافي (3) بود كه به سال 38ـ1237 ق/1822
توسط نيسه فورنيپس (4) ابداع شد. مدت زمان نوردهي به صفحه حساس فلزي كه روي آن تركيباتي از موميا و قير بود، برابر با 8 ساعت بود. روش عملي و بهتر بعدي داگرئوتيپ (5) بود و در سال 55 ـ‌1254 ق/1839 از سوي لوئي داگر (6) به جهانيان معرفي شد. مدت زمان نوردهي به صفحه حساس فلزي داگر كه روي آن تركيبات نقره وجود داشت چيزي در حدود 20 دقيقه بود. هر دو اين روش‌ها تنها تصويري يگانه و مثبت به دست مي‌دادند و امكان تكثير تصوير وجود نداشت. روش بعدي كه امكان تهيه نسخه‌هاي متعدد از يك تصوير را فراهم ميآورد كالوتيپ (7) بود كه به سال 56 ـ 1255 ق/1840 از سوي فاكس تالبوت (8) معرفي شد. تصوير حاصله از روش كالوتيپ برروي كاغذ حساس آغشته به تركيبات نقره پديد مي‌آمد و منفي بود. از روي نسخه منفي براي دست يافتن به عكس مثبت كنتاكت تهيه مي‌شد و اين يعني قابليت تكثير عكس (ستاري، 1374، 6).
هليوگرافي در جهان عموميتي نيافت. روش داگرئوتيپ در ايران اواخر سلطنت محمدشاه انجام شد (عدل، 1379، 59).
در يادداشت‌هاي برجاي مانده از ژول ريشار فرانسوي نيز به عكس برداشتن از محمدشاه، ناصرالدين ميرزا وليعهد و حاجي ميرزاآقاسي به شيوه داگرئوتيپ اشاراتي شده است (ثقفي، 1322، 47ـ42).
هيچ‌كدام از عكس‌هاي تهيه شده به روش داگرئوتيپ تاكنون در ايران يافته نشده‌اند. از عكس‌هاي فراهم يافته به شيوه كالوتيپ در ايران چندين نمونه وجود دارد كه اثر لوئيجي پشه افسر اهل ايتاليا است و در آلبومي در آرشيو عكس موزه ملي هنرهاي آسيايي گيمه در پاريس نگهداري مي‌شود (شيخ، 1382، 9).
سال عكاسي به شيوه داگرئوتيپ در ايران 1258ق/1842 و عكاسي آن نيكلاي پاولف روسي است (عدل، 1379، 1).
عكاسي كالوتيپ درايران به سال 75 1274 ق/1858 بازمي‌گردد.
از اين پس با ورود شيوه عكاسي روي شيشه آغشته به تركيبات نقره كه با كلوديون بر سطح شيشه چسبانيده مي‌شود و به شيوه كلوديون‌تر معروف بود در ايران تا سال‌هاي متمادي عكس‌ها به همين طريق برداشته شدند. وضوح عكس‌ها در اين شيوه بسيار بيشتر از روش كالوتيپ است.
فكتي ايتاليايي اولين بار با روش كلوديون‌تر را به سال 68 ـ1267 ق/ 1851 به ايران مي‌آورد (ذكاء، 1376، 23).
فرانسوا كارلهيان فرانسوي از اواخر سال 75 ـ 1274 ق/ 1858 كه به ايران آمد اين روش را در ايران آموزش داده، شايع ساخت (عدل، 1379، 231). آقارضا عكاس‌باشي از اولين شاگردان كارلهيان بود و با روش عكاسي بر روي شيشه كلوديون‌تر آشنايي پيدا كرد (ذكاء، 1376، 47) و نيز (عدل، 1379، 231). هنگامي كه آقارضا به روش كلوديون‌تر عكاسي مي‌‌كرد 17 ساله بود (عدل، 1379، 231).
دست‌نوشته‌هاي ناصرالدين‌شاه در مورد شيوه كلوديون‌تر كه از روي نسخه متعلق به آقارضا عكاس‌باشي نوشته بهترين گواه است (افشار، 1371، 85).

پي‌نوشت‌ها:

1ـ روزنامه دولت عليه ايران، نمره 552، طهران، چاپ سنگي، ذيل وقايع سال 1280 قمري، پنج‌شنبه 12 رجب‌‌المرجب (قاسمي، 1380، ج 2، 1928) و مرآت‌البلدن ص 20 (ذكاء 1376، 47).
2ـ به احتمال قوي مأخذ افشين شاهرودي اين مقاله بوده است:
آغاز فن عكاسي و كليشه‌سازي در ايران، اقبال يغمائي، مجلة آموزش و پرورش، شمارة 38، سال 1347، شماره‌هاي 1 و 2. صفحات 90 تا 97. اما همچنان كه در متن اشاره شد. اقبال يغمايي براي اين ادعا سندي ارائه نكرده است.
3. Heliography
4. Joseph Nicephore Niepce (1765-1833)
5. Daguerreotype
6. Louis Daguerre (1787-1851)
7. Calotype
8. Fox Talbot (1800-1877)

فهرست منابع و مأخذ (كتاب‌ها):

ـ استاين، دانا (1368). سرآغاز عكاسي در ايران، ترجمه ابراهيم هاشمي، چاپ اول، نشر اسپرك، تهران.
ـ افشار، ايرج (1370). گنجينه عكس‌هاي ايران همراه تاريخچه ورود عكاسي به ايران، چاپ اول، نشر فرهنگ ايران، تهران.
ـ ثقفي، خليل‌خان (1322). مقالات گوناگون، بدون نام ناشر، ج1، تهران.
ـ حسن بيگي، م (1366)، تهران قديم، چاپ اول، انتشارات ققنوس، تهران.
ـ سرمد، غلامعلي (1372)،اعزام محصل به خارج از كشور (در دوره قاجاريه)، چاپ اول، چاپ و نشر بنياد، تهران.
ـ ذكاء، يحيي (1376)، تاريخ عكاسي و عكاسان پيشگام درايران، چاپ اول، انتشارات علمي و فرهنگي، تهران.
ـ ستاري، محمد (1382)، بررسي تطبيق ميان آثار آقارضا اقبال‌السلطنه اولين عكاس حرفه‌اي در ايران و تني چند از معاصرين وي در جهان، دانشگاه هنر، جلد اول.
ـ ستاري، محمد و هراتي،‌ محمدمهدي (1374)، عكاسي مقدماتي (1) و (2). چاپ اول،‌ شركت چاپ و نشر ايران تهران.
ـ سرنا، كارلا (1363). مردم و ديدني‌هاي ايران، سفرنامة كارلا سرنا، ترجمه غلامرضا سميعي، چاپ اول، نشرنو، تهران.
ـ سعيدونديان، سيروس (1380). اولين‌هاي تهران،‌ چاپ اول، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، تهران.
ـ قاسمي، سيد فريد (1378). چكيده مطبوعات ايران، ج يك عهد ناصري، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، تهران.
ـ قاسمي، سيد فريد (1378). سرگذشت مطبوعات ايران، ‌روزگار محمدشاه و ناصرالدين شاه چاپ اول، جلد اول و دوم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، تهران.
ـ معيرالممالك، دوستعلي خان (1361). يادداشتهايي از زندگاني خصوصي ناصرالدين شاه چاپ اول، نشر تاريخ ايران، تهران.
ـ نواب صفا،‌ اسماعيل (1366). شرح حال فرهاد ميرزا معتمدالدوله، چاپ اول، كتابفروشي زوار، تهران.
ـ ولايتي، علي‌اكبر(1375). تاريخ روابط خارجي ايران دوران ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه، چاپ دوم، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه،‌ تهران.
ـ هاشميان، احمد (1379). تحولات فرهنگي ايران در دورة قاجاريه و مدرسة دارالفنون، چاپ اول، مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي سحاب، تهران.

(روزنامه‌ها و مجلات):

روزنامه دولت عليه ايران (1280 قمري، نمره 552)، طهران، چاپ سنگي، پنج‌شنبه 12 رجب. روزنامه شرف (1302 قمري)، سال 2، ش 33، ذيقعده.
شيخ، رضا (1382). آلبوم يادگاري، عكسنامه، سال سوم، ش 11.
عدل، شهريار (1379). خورهه، طليعه كاوش علمي ايرانيان، طاووس، سال اول، شمارة 3 و 4.
قائم مقامي، جهانگير (1356).
يغمائي اقبال (1347). آغاز فن عكاسي و كليشه‌سازي در ايران، مجله آموزش و پرورش.
-Piemontess, Angelo M (1972). The photograhph Album of the Italian Diplomatic Mission to Persia (summer 1862), from EAST AND WEST.

مجله هنرهای تجسمي، شماره 24